Ołowiani dorośli – kto w dzisiejszych czasach powinien pomyśleć o detoksie?
On – dowodził armią ołowianych żołnierzyków rozstawionych w równych rzędach na dywanie. Ona – piła wyobrażoną herbatę z miniaturowego serwisu z cyny i ołowiu, marząc o strojach i ozdobach, jakie nosiły jej lalki. Spędzali czas beztrosko, na zabawie z kolegami i koleżankami pod odrapanym blokiem, grając w gumę, ganianego albo godzinami wisząc na trzepaku – bez komórki w kieszeni, bez pogoni za obowiązkami i nieustannego podłączenia do wirtualnego świata.
Dziś są już dorośli, zajmują się poważnymi sprawami i na poważnie podchodzą do życia. Nie pamiętają już o dzieciach, którymi kiedyś byli, które bawiły się ołowianymi żołnierzykami i piły z ołowianych kubeczków. Uprawiają sport, podróżują, dobrze się odżywiają. Mają wymarzoną pracę, dobre wykształcenie i pasje. Dbają o siebie i swój dobrobyt. Detoksykacja ołowiu to nie są tematy, które bezpośrednio ich dotyczą… A może jednak?
Ołowiane dzieci – kiedyś
Śląsk, lata 70. XX wieku. Młoda pediatra, dr Jolanta Wadowska-Król, pracująca w Katowicach-Szopienicach, dostrzega dziwną zależność u małych pacjentów, których leczy. Wszyscy mają skrajną anemię, ciemne obwódki na dziąsłach, cechuje ich apatia i zahamowanie wzrostu. Lekarka podejrzewa ołowicę – zespół objawów chorobowych wywołanych ostrym zatruciem ołowiem (więcej o tej chorobie przeczytasz tutaj).
Na własną rękę rozpoczyna badania i ujawnia przerażającą prawdę o dzieciach żyjących w cieniu Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” – teren wokół zakładu to prawdziwa bomba ekologiczna, a jej mali pacjenci przyjmują dawki ołowiu, które przekraczają wszelkie możliwe normy.
[Dla porównania: dzisiaj poziom 5 µg/dL (mikrogramów na decylitr krwi) uważa się za wymagający interwencji medycznej, w Szopienicach poziom ołowiu we krwi dzieci przekraczał 40, 60, a nawet 100 µg/dL].
Lekarka rozpoczyna walkę o zdrowie swoich pacjentów i mimo nacisków ówczesnych komunistycznych władz, by sprawę zatuszować, doprowadza do wysłania ponad 2000 dzieci do sanatoriów. W konsekwencji jej działań familoki znajdujące się w bezpośrednim sąsiedztwie huty, zostają wyburzone, a ich mieszkańcy przesiedleni na inne osiedla.
Choć od wydarzeń, które stały się kanwą dla popularnego serialu „Ołowiane dzieci” Netflixa, minęło ponad pół wieku, a przemysłowy obraz Polski uległ w tym czasie zdecydowanym zmianom, sam problem zatrucia metalami ciężkimi – w tym przypadku ołowiem – wcale nie zniknął.
W latach 70. XX wieku był to problem biedy, przemysłowego sąsiedztwa i w dużej mierze świadomych zaniedbań władz. Dziś ekspozycja na ołów często związana jest z używaniem produktów niskiej jakości (np. z Azji) lub starszych, mających ołowiane elementy oraz wyjałowieniem i zatruciem gleby, na której uprawiane są warzywa i hodowane są zwierzęta (ołów odkłada się przede wszystkim w glebie i w kościach – więcej na ten temat przeczytasz w tym artykule). Na co zatem zwrócić uwagę i w jakich segmentach produktów zachować szczególną ostrożność, by ołów nie znalazł drogi do naszych organizmów? Poniżej znajdziesz kilka wskazówek w tym zakresie.
Ołowiani dorośli – dziś
Huty Szopienice już nie ma, a poprzemysłowy teren już dawno został zrewitalizowany. Ołowiane żołnierzyki zniknęły z półek sklepowych, przegrywając bitwę o względy klientów z barwnymi armiami z plastiku lub ludzikami LEGO. Zostały wycofane z pierwszej linii i dziś można je znaleźć jedynie gdzieś na zapleczu antykwariatu. Ze świecą też szukać ołowianych naczyń. Do tego zmieniła się nasza świadomość. To, co kiedyś było tematem tabu, dziś jest wiedzą powszechną, więc na dźwięk słowa „ołów” w głowie z reguły zapala się nam czerwona lampka.
Ale czy definitywnie pozbyliśmy się tego szkodliwego pierwiastka? Okazuje się, że nie jest to takie łatwe. Wśród nas są „ołowiani dorośli”, którzy mogą nawet nie zdawać sobie sprawy z istoty problemu. Sprawdź, czy nie znajdujesz się w grupie ryzyka.
Entuzjaści zdrowej diety
Jesteś osobą świadomą, więc dbasz o siebie, trenujesz, medytujesz i starasz się zdrowo odżywiać. By zoptymalizować efekty, dodatkowo sięgasz po suplementy diety. W teorii wszystko, co robisz, służy zdrowiu. Diabeł jednak tkwi w szczegółach, a w tym przypadku – w pochodzeniu substancji, które powinny wspierać Twój organizm. Jeśli nie zwracasz uwagi na badania i certyfikaty, możesz trafić na produkty prozdrowotne, które na jakimś etapie zostały zanieczyszczone ołowiem. Przy jakich kategoriach warto zachować czujność?
- Białka roślinne (zwłaszcza ryżowe i konopne)
Roślinne odżywki białkowe to dziś hit. Sięgają po nie osoby na diecie wegańskiej lub unikających laktozy. Musisz jednak wiedzieć, że niektóre rośliny – szczególnie ryż – mają naturalną zdolność do pobierania metali ciężkich z gleby i wody. W przypadku upraw prowadzonych na zanieczyszczonych terenach pierwiastki te mogą trafiać do końcowego produktu. Analizy przeprowadzone przez organizację Clean Label Project wykazały, że część popularnych odżywek roślinnych zawierała wyższe stężenia ołowiu niż porównywalne preparaty na bazie białka serwatkowego[1]. - Algi (spirulina i chlorella)
Po preparaty na bazie alg sięga się ze względu na dużą zawartość białka, chlorofilu, witamin i antyoksydantów. Problem polega na tym, że algi działają jak biologiczne filtry. Mają ogromną zdolność sorpcji – potrafią wychwytywać z wody różne substancje, w tym metale ciężkie. Jeśli hodowla odbywa się w otwartych zbiornikach w regionach o słabszej kontroli środowiskowej, istnieje ryzyko, że wraz z cennymi składnikami w produkcie znajdą się również zanieczyszczenia, takie jak ołów czy kadm[2]. - Zioła adaptogenne i preparaty ajurwedyjskie
Rosnąca popularność medycyny ajurwedyjskiej przekłada się na zainteresowanie takimi preparatami, jak ashwagandha czy shatavari. Przed zakupem radzimy dokładnie sprawdzić czy produkt został przebadany laboratoryjnie i ma stosowne certyfikaty (np. ISO/GMP). To ważne, gdyż wśród wyrobów sprowadzanych z Azji pojawiają się też specyfiki, zawierające ołów, rtęć lub arsen. Powodem może być zanieczyszczona gleba, suszenia ziół przy drogach o dużym natężeniu ruchu oraz brak rygorystycznej kontroli jakości[3]. - Buliony kolagenowe i „bone broth”
Na drugim biegunie dietetycznych trendów znajdują się produkty pochodzenia zwierzęcego. Jednym z nich jest modny w dietach paleo i keto wywar z kości – tzw. bone broth. Kości zwierząt pełnią w organizmie funkcję magazynu minerałów, ale mogą też kumulować metale ciężkie, w tym ołów. Podczas długiego gotowania część tych pierwiastków może przenikać do wywaru. Choć wykrywane są zazwyczaj niewielkie ilości, naukowcy wskazują, że regularne spożywanie takich bulionów może stanowić dodatkowe źródło ekspozycji na ołów[4].
Lokatorzy mieszkań z duszą
Chcesz żyć na własnych zasadach. Nie wyobrażasz sobie funkcjonowania poza centrum miasta, ale potrzebujesz przestrzeni i szukasz lokalu z duszą. Dlatego przeprowadzasz się do mieszkania w zrewitalizowanej kamienicy lub do stylowego loftu. Okazuje się, że mogą one kryć w sobie sporo tajemnic. Także takich, o których ekipa remontowa raczej nie będzie chciała mówić. Stare mury mają swój niepodważalny urok, ale trzeba mieć na uwadze, że powstawały w czasach, gdy ołów nie był jeszcze na cenzurowanym. Co może stanowić zagrożenie?
- Pył remontowy w kamienicach
Do lat 80. XX wieku olbrzymią popularnością cieszyły się trwałe i odporne na wilgoć farby ołowiowe. I choć ściany wielokrotnie były przemalowywane, ołów nadal może tkwić w starszych warstwach albo w szczelinach między deskami podłogowymi. Najbardziej zagrożone są osoby, które przebywają w takim pomieszczeniu podczas remontu. Szlifowanie starych warstw farby z drzwi, okien czy podłóg, a także skuwanie tynków, uwalnia drobny pył, który może zawierać ołów[5]. - Woda „first draw”
Drugim, mniej oczywistym źródłem toksycznych pierwiastków może być… woda z kranu. W starszych budynkach, nawet jeśli instalację częściowo wymieniono na miedzianą, często pozostają elementy łączące, wykonane z lutów ołowiowych. Kiedy woda stoi w rurach przez kilka godzin – na przykład przez noc – uwalniają się do niej niewielkie ilości metalu. W literaturze określa się to jako efekt „first draw”, czyli wody pobranej po dłuższym postoju instalacji. Podobny problem może dotyczyć niektórych mosiężnych baterii kuchennych, zwłaszcza tanich modeli importowanych bez odpowiednich certyfikatów (np. atestów PZH). Stopy mosiądzu bywają bowiem wzbogacane niewielką ilością ołowiu, który poprawia ich obrabialność[6]. - Parkiet w trakcie cyklinowania
Myślisz o tym, by zaaranżować lokal wyposażony w piękny, przedwojenny parkiet? Jeśli masz w planach cyklinowanie, pamiętaj, że dawne lakiery i wypełniacze do szczelin nierzadko zawierały dodatki metali ciężkich, w tym ołowiu, który zwiększał twardość i trwałość powłoki. Jeśli prace prowadzone będą bez profesjonalnego systemu odpylania – na przykład bez filtrów HEPA – powstający pył może osiadać na meblach, parapetach i stać się częścią domowego kurzu, a w konsekwencji trafić do organizmu wraz z wdychanym powietrzem[7].
Miłośnicy rękodzieła
A może należysz do grona kolekcjonerów, którzy polują na klasyczne ozdoby z minionej epoki lub ręcznie robione przedmioty „z duszą”? Tu radzimy wziąć pod lupę eksponaty, które mają dołączyć do Twoich zbiorów. Dlaczego? Bo ołów może być składnikiem barwników i stabilizatorów użytych do produkcji. Na jakie kategorie szczególnie zwrócić uwagę?
- Ceramika rzemieślnicza (handmade)
Chodzi o ręcznie robione kubki, talerze czy misy z małych pracowni ceramicznych. Głównie te, przywożone z zagranicznych wycieczek. Wśród nich mogą się znaleźć tradycyjne szkliwa ołowiowe, które niegdyś ceniono za intensywne kolory i głęboki połysk, otrzymywany przy stosunkowo niskiej temperaturze wypalania. Problem w tym, że w niewielkich warsztatach proces produkcji nie zawsze podlega takiej kontroli jak w dużych fabrykach ceramiki. W efekcie zdarza się, że pięknie zdobione naczynie nie jest przeznaczone do kontaktu z żywnością. W takiej sytuacji może dochodzić do tzw. ługowania[8]. - Kryształy vintage i karafki
Tlenek ołowiu to składnik klasycznego szkła kryształowego, a jego udział może stanowić od kilkunastu do nawet ponad 30 procent. Dzięki niemu szkło jest cięższe, bardziej przejrzyste i pięknie załamuje światło. Jednorazowe nalanie wina czy likieru do kryształowego kieliszka zwykle nie stanowi większego problemu. Inaczej wygląda sytuacja, gdy alkohol – na przykład whisky czy koniak – stoi w kryształowej karafce przez wiele dni lub tygodni. Badania pokazują, że w takich warunkach ołów może stopniowo przenikać do płynu[9].
Pasjonaci strzelectwa i myśliwi
Ołów może też trafić do Twojego organizmu, gdy posługujesz się bronią sportową lub myśliwską. Źródłem ekspozycji na ten pierwiastek jest amunicja. Co ciekawe, rykoszetem dostają też osoby, które same nie używają broni, ale lubią pewien rodzaj mięsa. Jakie czynniki potęgują ryzyko?
- Zjawisko „lead-to-mouth”
Przy każdym oddawanym przez Ciebie strzale wytwarza się tzw. aerozol ołowiowy. Powstaje on zarówno z produktów spalania spłonki, jak i z drobnych cząstek metalu uwalnianych podczas tarcia pocisku o lufę. Część tych mikroskopijnych cząstek trafia do powietrza w postaci pyłu, a następnie przedostaje się do organizmu. Największe zagrożenie jest wtedy, gdy trenujesz na strzelnicy krytej, bo nawet nowoczesne systemy wentylacyjne nie eliminują całkowicie tego problemu. Eksperci zwracają uwagę na zjawisko określane jako „lead-to-mouth”. Chodzi o sytuację, gdy po treningu sięgasz po kawę, kanapkę czy papierosa bez wcześniejszego dokładnego umycia rąk oraz twarzy, aplikując w ten sposób ołów. W środowisku strzeleckim zaleca się stosowanie specjalnych środków myjących usuwających metale ciężkie, ponieważ zwykłe mydło nie zawsze radzi sobie z takimi zanieczyszczeniami[10]. - Konsumpcja dziczyzny
Upolowany dzik czy sarna zwykle trafiają na stoły. Chociaż dziczyzna postrzegana jest jako jedno z najczystszych i najbardziej naturalnych mięs, należy mieć na uwadze to, w jaki sposób się ją pozyskuje. Tradycyjna amunicja ołowiowa po trafieniu celu potrafi rozpaść się na setki drobnych fragmentów. Część z nich jest mikroskopijna – niewidoczna gołym okiem i trudna do usunięcia podczas obróbki mięsa. Badania wskazują, że regularne spożywanie dziczyzny pozyskanej z użyciem takiej amunicji może prowadzić do przewlekłej, choć zwykle niewielkiej, ekspozycji na ołów. Z tego powodu w niektórych krajach coraz częściej promuje się stosowanie alternatywnych typów amunicji, na przykład wykonanej z miedzi[11].
Kosmetyki i zabiegi beauty
Ołów przez długi czas był wykorzystywany w kosmetyce – jako pigment, stabilizator barwy albo składnik preparatów konserwujących. Dziś w większości krajów jego stosowanie jest mocno ograniczone, ale nie oznacza to, że całkowicie zniknął z rynku. W niektórych produktach – zwłaszcza tych sprowadzanych z zagranicy lub sprzedawanych poza oficjalnym obiegiem – wciąż możesz natrafić na jego śladowe ilości. Kiedy warto zachować czujność?
- „Odsiwiacze” dla mężczyzn (tzw. progressive dyes)
Ołów reaguje z siarką obecną w strukturze włosa, powodując jego stopniowe przyciemnienie. Właśnie dlatego przez lata był składnikiem niektórych preparatów służących do powolnego przywracania koloru siwiejącym włosom. Mowa o kosmetykach, które stosuje się regularnie – często przez lata. W wielu krajach obowiązują regulacje ograniczające udział ołowiu w produktach kosmetycznych, jednak preparaty tego typu wciąż można spotkać w handlu międzynarodowym, zwłaszcza w sprzedaży internetowej[12]. - „Orientalne” kosmetyki
Źródłem kontaktu z ołowiem mogą być także tradycyjne kosmetyki do podkreślania oczu, znane jako kajal lub kohl. Są one popularne w krajach Bliskiego Wschodu i w Azji Południowej. Możesz je spotkać na bazarach czy w sklepach z produktami o egzotycznym rodowodzie. Warto wiedzieć, że w wielu tradycyjnych recepturach głównym ich składnikiem jest galena, czyli minerał zawierający siarczek ołowiu. W niektórych przebadanych próbkach stężenie tego pierwiastka było naprawdę wysokie[13]. - Zanieczyszczone wypełniacze i mezoterapia
Zabiegi medycyny estetycznej powinny być wykonywane w gabinetach lekarskich, z użyciem preparatów podlegających rygorystycznej kontroli jakości. Są jednak osoby, które korzystają z tańszych usług tzw. „szarej strefy”, gdzie zabiegi wykonuje się bez odpowiedniego nadzoru medycznego. W takich miejscach można trafić na preparaty pochodzące z niepewnych źródeł, produkowane bez zachowania właściwych standardów czystości chemicznej. Zdarza się, że zawierają one domieszki metali ciężkich, w tym ołowiu. Problem polega na tym, że w przypadku wypełniaczy czy mezoterapii substancje te trafiają bezpośrednio do tkanek, a więc omijają naturalne bariery ochronne organizmu[14].
Kierowcy i motorowodniacy
Pewnie zdarza Ci się czasem zaglądać pod maskę samochodu. Jeśli Twój pojazd wyposażony jest w akumulator kwasowo-ołowiowy, to musisz kojarzyć biały proszek, który osadza się na biegunach baterii. Powstaje on w wyniku korozji klem, gdy utleniają się metalowe zaciski akumulatora. Ten niepozorny nalot składa się głównie z siarczanu ołowiu[15]. Może on trafić do organizmu, gdy dotykasz klem gołymi rękami, a później pocierasz twarz, poprawiasz okulary albo sięgasz po przekąskę. Co ciekawe, zjawisko to dotyczy nie tylko starszych samochodów. Akumulatory kwasowo-ołowiowe są wciąż powszechnie stosowane w wielu pojazdach rekreacyjnych – jachtach, łodziach motorowych czy kamperach. Często pracują tam w większych zestawach i wymagają kontroli oraz czyszczenia. A to oznacza regularny kontakt z klemami, elektrolitem i osadami powstającymi podczas pracy baterii. Właśnie dlatego przy ich obsłudze zaleca się używanie rękawic ochronnych i dokładne mycie rąk po zakończeniu pracy[16].
Jak nie zostać ołowianym dorosłym?
Chociaż świadomość na temat szkodliwości ołowiu jest na dużo wyższym poziomie niż przed laty i udało się wyeliminować ten pierwiastek z wielu procesów produkcyjnych, nie zniknął on z naszego otoczenia w stu procentach. Są sytuacje, gdy narażeni jesteśmy na jego ekspozycję, chociaż w ogóle się go tam nie spodziewamy. W praktyce nie da się postawić szczelnej tamy, która zagwarantuje nam, że ołów nie dostanie się do organizmu. Warto więc poszerzać swoją wiedzę na ten temat, by wiedzieć kiedy zachować czujność. A co, jeśli dojdzie do zatrucia? Temu zagadnieniu poświęciliśmy obszerny poradnik “Jak pozbyć się ołowiu z organizmu”.
Codzienna rutyna, która sprzyja zdrowiu
Warto działać, zanim pojawią się pierwsze objawy. Jak? Otóż procesy detoksykacyjne możesz wspierać na co dzień – przy pomocy suplementów diety, które zawierają kwasy organiczne: humusowe, fulwowe i huminowe. Takim preparatem jest Alcalina – suplement pochodzenia naturalnego, pozyskiwany z unikatowych amerykańskich złóż materii organicznej, znajdujących się na terenie dziewiczych lasów. Preparat ten poddawany jest badaniom laboratoryjnym pod kątem obecności metali ciężkich oraz bezpieczeństwa mikrobiologicznego. Alcalina wspiera naturalne mechanizmy obronne organizmu, w tym proces chelatacji metali i może być spożywana codziennie przez długi okres czasu jako element działań profilaktycznych. Nie zastępuje jednak leczenia medycznego, które jest konieczne w przypadku zatrucia ołowiem.
Bibliografia:
[1] Clean Label Project. Protein Powder Category Report. Clean Label Project, Broomfield (USA), 2018–2023.
[2] Zeraatkar A.K. i in. Potential use of algae for heavy metal bioremediation, a critical review. Environmental Science and Pollution Research, 2016, vol. 23
[3] Saper R.B. i in. Heavy Metal Content of Ayurvedic Herbal Medicine Products. JAMA, 2004, vol. 292, nr 23
[4] Monro J.A. i in. Lead content of bone broth prepared from commercial chicken bones. Medical Hypotheses, 2017, vol. 103
[5] World Health Organization (WHO). Lead poisoning and health. WHO Fact Sheet, 2023.
[6] U.S. Environmental Protection Agency (EPA). Lead in Drinking Water in Older Homes and Buildings. EPA Drinking Water Guidance, 2022.
[7] Clark C.S. i in. The Lead Hazard of Renovation and Remodeling Activities. Environmental Research, 2004, vol. 94, nr 1
[8] U.S. Food and Drug Administration (FDA). Guidance for Industry: Lead in Ceramicware.
[9] Shotyk W., Krachler M. Contamination of alcoholic beverages stored in lead crystal decanters.
[10] CDC/NIOSH. Preventing Occupational Exposures to Lead at Indoor Firing Ranges.
[11] European Food Safety Authority (EFSA). Lead dietary exposure in the European population. EFSA Journal, 2010.
[12] Scientific Committee on Consumer Safety (SCCS). Opinion on Lead Acetate in Hair Dyes. 2018.
[13] World Health Organization (WHO). Childhood lead poisoning associated with traditional eye cosmetics.
[14] Scientific Committee on Consumer Safety (SCCS). Safety of cosmetic ingredients containing heavy metals.
[15] Linden D., Reddy T.B. Handbook of Batteries, 4th edition. 2011.
[16] U.S. Environmental Protection Agency (EPA). Learn About Lead.
